Rotswand met uitgehakte grafkamers en rijen tau-tau-beeltenissen die over de rijstvelden uitkijken.
Lemo is een grijze kalkstenen klif met tientallen vierkante kamers. Elke kamer is een familiegraf dat met de hand uit het massieve gesteente is gehakt. Het is traag werk voor specialisten: een steenhouwer doet maanden over één kamer. De kosten van zo'n opdracht waren altijd al een teken dat een familie bemiddeld was. Op balkons halverwege de rotswand staan de tau-tau, levensgrote houten beeltenissen van de overledenen. Ze dragen echte kleding en houden hun handpalmen naar buiten, richting de vallei. Vanaf het pad beneden kijk je omhoog naar een rij figuren die terugkijken.
De beeltenissen worden bewust zo gemaakt dat ze lijken op de mensen die ze voorstellen. Vooral de oudere exemplaren, verweerd en vergrijsd, zijn beklemmend op een manier die foto's niet kunnen overbrengen. Ze vormen ook de reden dat deze plek een beladen recente geschiedenis heeft. In de tweede helft van de twintigste eeuw werden grote aantallen tau-tau gestolen voor de internationale handel in antiquiteiten. Volgens bronnen uit Toraja waren ze halverwege de 1980 bijna volledig verdwenen. Als reactie daarop werd de plek strenger beveiligd en werden jonge houtsnijders opgeleid om de verloren beelden te vervangen. Een deel van wat je ziet, is dus recent werk dat de plaats van gestolen originelen inneemt.
Niets hiervan is in scène gezet. Lemo is een begraafplaats die nog altijd wordt gebruikt, en families komen hier hun overledenen bezoeken. De rijstvelden lopen door tot aan de voet van de klif en worden gewoon bewerkt. Ter plaatse staat vrijwel geen uitleg. Dat is het sterkste argument om een gids mee te nemen: zonder gids zie je rijen beelden, met een gids hoor je wie de afgebeelde mensen waren, welke kamer bij welke familie hoort en waarom de figuren een bepaalde kant op kijken.
Hoe kom je er
Lemo ligt ten zuiden van Rantepao, aan de hoofdweg richting Makale. Gepubliceerde afstanden verschillen per bron, dus neem geen enkel genoemd cijfer als harde waarheid: reken vanaf Rantepao op ongeveer 20 tot 30 minuten rijden per auto, scooter of gecharterde bemo. Er rijdt geen openbaar vervoer volgens een vaste dienstregeling dat je bij de ingang afzet. Bijna iedereen komt daarom met een chauffeur of gids, tijdens een rondrit die op dezelfde dag ook Londa en Kete Kesu aandoet. Vanaf de parkeerplaats loopt een grotendeels vlak pad enkele honderden meters door de rijstvelden naar de voet van de klif. Vlak voor de klif volgt een kort stuk met treden. Bij droog weer is het een makkelijke wandeling; na regen wordt het modderig.
Beste reistijd
Kom 's ochtends. Vroeg op de dag valt het licht op de rotswand, waardoor de beeltenissen goed verlicht en makkelijk te fotograferen zijn. In de middag ligt de rots in zijn eigen schaduw en ogen de balkons vlak en donker. In de drogere maanden, grofweg van mei tot september, zijn de paden door de velden veel beter begaanbaar en verandert de toegangsroute niet in een modderpoel. Vermijd bij voorkeur ook het midden van de dag, zowel vanwege de hitte als omdat de touringcargroepen op de zuidelijke route meestal rond die tijd aankomen.
Goed om te weten
Neem kleine bankbiljetten mee om de toegangsprijs contant te betalen. Het bedrag is bescheiden, maar bronnen noemen verschillende tarieven, dus ga niet uit van één exact bedrag. Een gids is hier niet verplicht, maar voegt echt iets toe, omdat er vrijwel geen borden staan die uitleggen waar je naar kijkt. Gedraag je zoals op iedere andere begraafplaats, want dat is dit ook. Vraag toestemming voordat je iemand fotografeert die een familiegraf bezoekt, praat zacht, klim niet op de rots en probeer de balkons niet te bereiken. De beeltenissen zijn eerder gestolen en de lokale families zijn begrijpelijkerwijs alert als mensen te dichtbij komen.
Levensgrote, uit hout gesneden beeltenissen van overledenen, gemaakt voor families die ze konden betalen. Ze staan op balkons in de klif, waar ze de overledenen vertegenwoordigen en over hen waken. De beelden dragen kleding en worden zo gemaakt dat ze op de betreffende persoon lijken.
Omdat veel originele beelden werden gestolen voor de handel in antiquiteiten. Volgens bronnen uit Toraja waren ze halverwege de 1980 bijna volledig verdwenen. Als reactie daarop werd de beveiliging aangescherpt en werden jonge houtsnijders opgeleid. Sommige figuren op de klif zijn daarom vervangende beelden.
Ja. In de rotskamers liggen de doodskisten en stoffelijke resten van lokale families, en de graven worden nog altijd gebruikt. Behandel de plek als een begraafplaats in gebruik en gedraag je respectvol.
Een gids is niet verplicht, maar wel sterk aan te raden. Er staan vrijwel geen informatieborden. Een gids legt de begrafenisrituelen, de betekenis van de beeltenissen en het belang van afzonderlijke grafkamers uit. Zonder die uitleg blijft dat allemaal verborgen.
Een bescheiden bedrag dat je bij de ingang contant betaalt. Gepubliceerde bedragen verschillen sterk per bron en zijn vaak verouderd. Neem daarom kleine bankbiljetten mee en ga uit van het tarief dat ter plaatse staat aangegeven, niet van een bedrag dat je online hebt gevonden.
Ongeveer 45 minuten tot een uur, inclusief de wandeling vanaf de parkeerplaats. Een bezoek wordt meestal gecombineerd met Londa en Kete Kesu tijdens een halve of hele dag langs de zuidelijke bezienswaardigheden vanuit Rantepao.
Voeg het toe aan een route door Indonesië en wij berekenen de reistijd en kosten tussen elke stop.
Reis plannen
